Sosial torlaryň ýaşlaryň psihologiýasyna täsiri
Häzirki zaman jemgyýetinde sanly tehnologiýalaryň ösüşi bilen birlikde sosial torlar ýaşlaryň durmuşynyň aýrylmaz bölegine öwrüldi. Dünýäniň dürli künjeklerinde ýaşlar her gün birnäçe sagadyny sosial mediada geçirýärler. Bu ýagdaý olaryň pikirlenişine, duýgularyna we öz-özüne baha berşine gönüden-göni täsir edýär. Şonuň üçin sosial torlaryň ýaşlaryň psihologiýasyna ýetirýän täsirini öwrenmek häzirki döwrüň möhüm ylmy meseleleriniň biri bolup durýar.
Sosial torlar ýaşlara giň mümkinçilikleri hödürleýär. Ilki bilen, olar maglumat alyş-çalyş etmekde, bilim derejesini ýokarlandyrmakda we dünýägaraýşyny giňeltmekde möhüm rol oýnaýar. Onlaýn sapaklar, okuw wideolary we dürli bilim platformalary ýaşlaryň özbaşdak bilim almagyna ýardam berýär.
Mundan başga-da, sosial torlar ýaşlaryň kommunikatiw ukyplaryny ösdürýär. Olar dürli ýurtlardan bolan adamlar bilen aragatnaşyk saklap, täze medeniýetler bilen tanyşýar. Şeýle hem, döredijilik ukyplaryny görkezmek üçin giň mümkinçilik açylýar.
Türkmençilikde “taýagyň iki ujy bar” diýen aýtgy bar. Sosial torlaryň ýokarky ýaly oňyn täsirleriniň bardygyna garamazdan, onuň ýaramaz täsirleri hem az däl. Alymlaryň geçiren barlaglaryna görä, sosial mediadan aşa köp peýdalanmak ýaşlarda depressiýa, alada (anksiozlyk) we özüňe bolan ynamyň peselmegi ýaly ýagdaýlara getirip biler.
Esasan hem “ideal durmuş” görkezilýän suratlar we wideolar ýaşlaryň özlerini beýlekiler bilen deňeşdirmegine sebäp bolýar. Bu ýagdaý sosial deňeşdirme effekti diýlip atlandyrylýar. Netijede, ýaşlarda öz durmuşyndan nägilelik döreýär.
Sosial torlarda “halamak” (like), “teswir ýazmak” (komment) we paýlaşmalar ýaşlaryň psihologik ýagdaýyna güýçli täsir edýär. Bu ýagdaý ylmy taýdan dopamin täsiri bilen düşündirilýär. Her gezek täze bildiriş gelende beýni lezzet duýgusyny döredýän dopamin gormonyny bölüp çykarýar. Netijede, ýaşlar sosial media psihologik taýdan bagly bolup başlaýarlar.
Bu baglylyk olaryň wagtyny netijesiz geçirmegine, üns jemlemegiň peselmegine we okuw netijeleriniň ýaramazlaşmagyna getirýär.
Gysga wideolaryň köp tomaşa edilmegi beýniniň maglumat kabul ediş tizligini üýtgedýär. Netijede, ýaşlar uzak wagtlap üns jemläp bilmeýär. Bu ýagdaý kognitiw ukyplaryň peselmegine sebäp bolup biler. Şeýle-de, kitap okamak ýaly çuňňur pikirlenmegi talap edýän işler kynlaşýar.
Geçirilen seljermelere görä, sosial torlar ýaşlaryň psihologiýasyna hem oňyn, hem-de ýaramaz täsir edýär. Bu täsirleriň haýsy tarapyň agdyklyk etmegi bolsa sosial medianyň nähili ulanylýandygyna baglydyr.
Sanly ulgamyň ägirt uly mümkinçiliklerinden saglyga zyýansyz peýdalanmak üçin aşakdaky ýaly işleri geçirmek bolar:
Sosial torlarda geçirilýän wagty çäklendirmek;
Diňe peýdaly we bilim beriji kontente üns bermek;
Özüňi beýlekiler bilen deňeşdirmezlik;
Hakyky durmuşdaky gatnaşyklara üns bermek;
Sanly arakesmeleri (digital detox) yzygiderli geçirmek;
Döwrüň beren ajaýyp mümkinçiliklerinden maksadalaýyk peýdalanmak sagdyn nesli terbiýelemegiň aýrylmaz bölegidir.
Umyt Baýramalyýewa, Beki Seýtäkow adyndaky Mugallymçylyk mekdebiniň türkmen dili we edebiýaty mugallymy
